TOMUS I - PRAEFATIO: <<ELENCHUS MATERIAE>>
Iam dudum omnes ordines antiqui, canonici et monastici, saecularem suam ac gloriosam historiam jure merito per expertes atque eruditos viros concinnantes mundo scientifico praesentare studuerunt. Eo magis mirandum simul est ac dolendum, tale quid apud ordinem illum Praemonstratensem adhuc desiderari. Nequaquam nempe haec religio nostra omni tempore tam exigua et parum nota fuit sicuti est fere ubique hisce diebus. Furit enim simul cum ordine Cisterciensi quodammodo gloria saeculi duodecimi, quo est orta, ac per saecula usque ad haeresim Lutheranam hic, usque ad saecularisationem illic centenis in abbatiis ubique dispersis floruit.
Iam saepius quidem historici ordinis nostri magno cum zelo, sed minore cum successu conati sunt, historiam ordinis vel saltem indicem completum ac fide dignum omnium canoniarum ordinis componere. Materia pro maiore historia generali ordinis a Ch. L. Hugo Abbate Stivagiensi [TOM-I-01] et ab Alphonso Zak, Canonico Ceruseno [TOM-I-02] collecta numquam fuit absoluta et impressa. Nuper Basilius Graßl, Canonicus Teplensis [TOM-I-03] et Franciscus Petit Canonicus Montis Dei [TOM-I-04] historiam valde succinctam prelo ediderunt. Intentionem habemus simile quid concinnandi in volumine tertio huius operis.
Quoad monasteriologiam adhuc peior est status noster. Antequam historiam singularum domuum vere scrutari possumus, primo sciendum esset nobis, quae et quot domus revera extiterint. Sed talis index exigentiis scientificis vere sufficens, adhuc est unum ex maximis desideratis historicorum. Extant indices ex medio aevo -- de quibus expresse ac nimutim tractabimus in tomo tertio -- quorum fide tamquam primus Servatius de Lairuelz [TOM-I-05] elenchum prelo edidit. Asserit quidem zelosus ille reformator se scientiam suam e multis antiquis manuscriptis et indicibus collegisse, sed ut historicus omni peritia et spiritu critico caruit; multa male legit, multa duplicat vel triplicat, plura omittit et confundit. Ideo elenchus eius parum vel nihil sub respectu historico valet. immo est causa omnium errorum, qui usque ad nostra tempora in libris de ordine inveniuntur [TOM-I-06]. Ch. L. Hugo, annalista noster, fuit quidem historicus maximi ponderis. Profundam scientiam ac zelum indefessum conjunxit cum sano spiritu critico. Sed apparatus scientificus illius temporis nondum fuit ita excultus, ut opera tunc scripta exigentiis nostris quoad omnia adhuc sufficere possing. Hugo, etsi saepius cunctanter, fere omnia menda Lairuelii transsumpsit ac deinceps omnes scriptores absque critica emendatione eos secuti sunt. Unicum opus modernum post Hugo, quod tamquam Monasteriologia etsi succincta considerari potest, est Repertorium Illud Raphaelis v. Waefelghem, canonici Parcensis. Multa bona et utilia praebet, sed summarie consideratum, sequitur fideliter Lairuelium, ideoque opus eius, fatentibus omnibus recensioribus [TOM-I-07] vix satisfacere potest.
Dum nullos alios fontes habemus in Monasteriologia Praemonstratensi nisi Lairuelz, Hugo, et Waefelghem, maxima adhuc viget ubique confusio ac incertitudo. Dolendum est, quod errores Lairuelii, sanciente ipso Waefelghem, intrusi sunt etiam operibus scientificis sicut "Dictionnaire d'Histoire et de Geographie ecclesiastique" (Parisiis 1928 sq.) et Cottineau, Dictionnaire des Abbayes (Macon) 1935-47. Opportunum ergo esse videtur, ut minimum quid dicamus, conamen instituendi, operibus extantibus meliora substituere. Atqui tale opus, si vere scientifice conficeretur, vires unius solius, etsi sit rei expertiissimi, longe excederet. Necesse esset ad hoc integra commissio historica, specialiter ad hoc deputata, cuius membra per annos in singularis archivis materiae insudare possent.
Temeritas ergo dici potest, si ego solitarius tale opus aggredi audeo. Opus hoc evidenter est imperfectum et incompletum, historicus in eo multa reprehendet et desiderabit quidem, sed ut spero, tamen melius est quam ea, quibus usquedum usi sumus. Favente ac auxiliante Deo forsan postea, diuturno ac zeloso labore, secundam editionem auctam et emendatam procurare potero.
Maximam vero nunc laudem et gratiam debeo collaboratoribus meis, sine quibus opus hoc numquam potuisset perfici. Ii, qui usquedum me adiuverunt, nominatim adducere volo in sequentibus, illos vero qui crescente paulatim operre adhuc accedent, in fine tertii voluminis laudare non omittam. Primo loco hic nominari debet Albertus Stara, Canonicus Teplensis, qui nonnullas domus ordinis plane oblitas de novo detexit, atque indefesso cum zelo ingentem materiam collegit non pro Germania, Austria et Helvetia tantum, sed pro Bohemia praesertim et Polonia, immo etiam pro Frisia et Scandinavia. Quam integram suam materiam simul cum intensa correspondentia cum historicis exteris fraterne mihi praebuit et reliquit.
Alii confratres, qui mihi consilii et auxilio quoad totum opus succurrerunt, textusqeue revidebant, fuerunt:
D. Augustinus Huber, Canonicus Teplensis et Assistens Ordinis
D. Hermannus Lentze, Canonicus Wiltenensis
D. Siardus Wimmer, Canonicus Wiltenensis
D. Placidus Lefevre, Canonicus Averbodiensis
Pro singulis circariis [TOM-I-08] auxilio mihi fuerunt in hoc primo volumine:
Angliae:
Dr. H. M. Colvin, Professor Coll. Sti. Joannis Oxonii
Society of Antiquaries of Scotland, Edinburgh
Prof. Jenkins, Bangor University
Prof. Rees, Cardiff University
Mr. Archdale King, Walsingham
Rev. J. Walmsley, Thurnham Lancs.
Bavaria:
Arch. Stat. München
Dr. S. Hoffmann, Steingaden
P. Majolus Jägerhuber OSB, Schäftlarn
Staatsarchiv Klagenfurt
Burgundia:
Arch. Cant, Fribourg
Rev. D. O. Poivre, Parochus in Corneux
Dania:
Tria Archiva Regia Scandinaviae, praesertim Dr. Söderlind Holmiae
P. Jörgensen, parochus in Börglum.
Frisia:
D. Elisabeth Prins, Archivaria Hagae Comitis, quae mihi benigne procuravit catalogum Ninivensem
P. Elpidius Bruna OFM, Dractnen
Arch. Stat. Aurich et Groningen
Permulta debeo defuncto Dno. J. Reimers, parocho in Spiekeroog.
Graecia et Hierosolymitana:
Mr. Longnon, Institut de France, Paris
Wolfg. Schindler, Bibliothecario Univ. Goettinganae
Prof. Hotzelt, Baierbrunn
S.H. Stephan, et AHS. Megaw, Detachment of Cyprus Antiquities, Nicosia.
Hibernia:
P.J.J. Dunning, Prof. Collegii OO. SS. in Dublin
Rev. M. J. Connellan, Kilglass
Hungaria:
D. Aristides Oszvald, O. Praem., Gödöllö
Ilfeldia:
Arch. Status Marburg, Würzburg, Nürnberg, et Hannover
Dr. Friedenberger, Prof. Univ. Theol. in Ratisbona
+Dr. Dersch, Archivarius quondam Marburgi.
Livonia:
Dr. Skapars, quondam Dir. Arch. Riga.
Polonia:
+Sor. Czeslava Wojciechowska O. Praem., Zwierzyniec
Prof. Glemma Krakow
Dr. K. Kaczmarczyk, Poznan
Arch. Municip. Nowysacz
Rev. St. Stoinski, Boleslawiec
Saxonia:
Arch. Stat. Magdeburg, Hannover
Wolfg. Schindler, Goettingen
Dr. Wohltmann, Stade
Dr. Ronneberger, Jena
Suevia:
Arch. Stat. Stuttgart, Karlsuhe, Zürich
Dr. J. Battaglia, Arch. Episc. Curiensis
Prof. Staubli, in seminario episc. ibidem
P. Rudolphus Henggeler OSB, Einsiedeln
Rev. D. R. Lang, Ursbergae
Vadegotia:
Arch. Stat. Speyer, Marburg, Koblenz et Wiesbaden
Dr. L. Clemm, Arch. Darmstadt
Arch. Princ. Büdlingen
D. Becker, Parochus in Wehrheim
Rektor M. Schaefer, Niedermittlau.
Westfalia:
Arch. Stat. Münster, Düsseldorf, Koblenz, Hannover
+Dr. Dersch
P. Gosses CSSp, Knechtsteden
R.D. Schnieder, Parochus in Cappenberg
Restat quidem dicendum de structura huius operis. Partitum est in circarias quomodo fuerant meio aevo, ab anno scilicet 1320 usque ad saeculum XVI. si aliqua monasteria perierunt ante divisionem ordinis in circarias, vel orta sunt post interitum illius circariae, tamen hoc in libro adscibuntur circariae circumiacenti secundum regionem, etsi ad illam numquam pertinuerint. Novae canoniae, saeculis XIX et XX fundatae, in fine tomi secundi breviter separatim tractantur. De nova partitione circariarum in Gallia saeculo XVII non curamus, sed verbum fit de ea evidenter in praevia historia circariarum Galliae. Tantum ea monasteria singulatim proferuntur et expresse tractantur, quae fuerunt vere domus formatae: ideo abbatiae, praepositurae sui juris, parthenones si fuerint a canoniis virorum separati et sui juris saltem quoad bona; prioratus conventuales, de aliis vero prioratibus, praeposituris et residentiis eae tantum, in quibus viguit vera vita conventualis. Afferuntur etiam collegia studiorum, sed curiae et parochiae incorporatae, quae in quibusdam regionibus non raro etiam "prioratus" appellabantur, sub abbatia nominantur, a qua dependebant.
Antecedit toti operi primo elenchus literaturae generalis saepius citatae, dein conspectus praevius totius ordinis, secundum circarias et singula monasteria alphabetice ordinatus. Quem conspectum gratum fore lectoribus duximus eo magis, quod opus hoc paulatim tantum in lucem edi potest et index generalis, et textus antiquorum catalogorum in fine tantum adiungi potest, adhuc dissolvere ac corrigere posse speramus. Uniquique circariae antecedit conspectus historiae generalis illius, in quo respiciuntur praesertim sequentia: Dioeceses et territoria saecularia in quae se extendit cirecaria, evolutio generalis politica et religiosa. Verbum fit de separatione mensarum, de commendis, de monasteriis an et quamdiu fuerint duplicia, an ab abbatibus vel a praepositis recta, causa interitus, conspectus monumentorum artis, quae supersunt.
Si plures Circariae in regno quodam sitae, omnino aequali modo se evolverunt, ita ut de unaquaque idem nobis esset dicendum, primae circariae illius regni antecedit longior historia generalis, ut fecimus apud Belgium, apud Angliam et Galliam. Atqui in Germania evolutio fuit tam differens, ut omnis circaria exigeret specialem articulum, et insuper ea quae habent communia circariae illius imperii, describuntur in generali conspectu circariae Bavariae praevio.
Dein sequuntur fontes, postremo bibliographia pro historia circariae et earum regionum, super quas illa se extendit, competentes. Textus ipse singularum domuum sequenti modo est ordinatus: Nomina monasteriorum primo ac praecipuo loco data sunt in forma moderna, sicuti locus este hodie nuncupatur, et quidem in lingua huic territorio nostro tempore vernacula. Multae quidem offensionis ansam praebet hoc principium, quia nonnullae regiones linguam vel dominum mutarunt, v.g. Bohemia, Alsatia, Silesia, Hibernia, multae partes Hungariae etcetera. Si uni favemus, alter offenditur, ergo perpaucis exceptionibus admissis, tamquam principuum uniforme statuimus praeferendi linguas illarum gentium, quae hodie has regiones dominantur, etsi monasteria hisce denominationibus apud auctores historicos minus sunt nota, vel tempore, quo floruerunt, vix taliter fuerunt nuncupata.
Index generalis monasteriologiae invenitur in fine voluminis secundi. Secundo loco, ad dextram nominis, invenitur patronus ecclesiae abbatialis, nisi ille iam in nomine monasterii consistit (v.g. St. Salvator). Generatim in ordine nostro Beata Maria Virgo considerabatur tamquam patrona primaria, cui saepius alius patronus secondarius accedit. Sed multoties ille secundarius tantum expresse celebratus est, ideo primariam in documentis plus minusve neglectam seu postea omnino oblivioni datam jure merito omisimus vel saltem inter parentheses posuimus. Semper ordinem hierarchicum servamus, ita ut primo nomina et attributa divina (SS. Trinitas, Salvator, Spiritus, Crux, etc.) dein B.M.V. et postremo Sancti adducuntur, etsi aliquando, qui de jure essent digniores hoc in ordine, in praxi fuerunt postpositi.
Deinde afferimus alias denominationes et varias formas, sub quibus nomen monasterii in documentis occurrit. Omisimus hic vero formas corruptas antiquorum catalogorum, ex falsa lectione ortas, quas vides in capite illis specialiter dedicato in tomo tertio.
Tunc adducitur situs monasterii exactus, dein provincia (moderna) et postremo dioecesis antiqua et moderna. Quoad Scandinaviam et Angliam dioecesis moderna catholica tacetur, quia antiquae, etsi nunc protestantes, adhuc subsistunt. Dein indicatur dignitas juridica domus in ordine, nempe apud monasteria virorum utrum abbatiae fuerint an praepositurae, vel prioratus. Domus in Hungaria, Saxonia, et canoniae nobiles in Westfalia fundatae ut praepositurae, tales et manserunt usque in finem. In reliquis circariis Germaniae fere omnes canoniae ut praepositurae fundantur, paulatim vero in abbatias evehuntur. In reliqua Europa omnes domus virorum sui juris, si perpaucos excipis, fuerunt ab initio abbatiae.
Ecclesiae cathedrales ex quibus septem ordini erant incorporatae, varias habuerunt constitutiones secundum mores regionis, in qua sitae erant. Generaliter capitulo regulari praefuit praepositus vel prior.
Apud parthenones vero adducitur, utrum praepositurae fuerint (ideo independentes praelaturae, in circaria Bohemiae et una in Frisia immo abbatiae) an prioratus, id est sub dominatione immediata patris abbatis. Extra Germaniam occidentalem, Hollandiam, Poloniam et forsan Hispaniam nonnisi pauca asceteria ordinis extiterunt. Magni momenti quid dein memoratur: numquid et quamdiu fuerit monasterium duplex, et quo fuerint moniales in posterum translatae. Notandum est decretum Capituli Generalis anni 1137, quo monasteria duplicia fuerunt deroganda, in multis circariis non fuisse exactum, in aliis saltem non statim et valde cunctanter. In Frisia et in Germania nonnulla monasteria duplicia extiterunt per saecula. Praeter Galliam et Angliam generatim fere omnis nova fundatio pro viris saltem usque ad finem saeculi XII (ca. 1180) etiam habuit suum parthenon in vicinitate simul cum canonia fundatum.
Sequitur brevis delineatio historiae. Conati sumus ad minus hic concinnare sequentia: fundationem (datum, fundatores, circumstantias), paternitatem. Hac in re apparet difficultas, quia saepius mutata fuit. Nequaquam enim semper paternitas illius canoniae, a qua nova plantatio egressa erat, in posterum fuit manutenta. Ultimis saeculis generatim matres abbatiae longe distantes, vel extra propriam circariam sitae aegre ferebantur, et canoniae in propria circaria illis paulatim sunt stustitutae. Canoniae, quae de alio ordine, praesertim ex canonicis regulatis Ord. Sti. Augustini ad ordinem nostrum transierunt, vel quae ex seipsis sunt ortae, communiter ut "filiae Praemonstrati" habebantur. In antiquis vero catalogis vidimus permulta monasteria utriusque sexus indicata ut "Filias Praemonstrati", de quibus ceteroquin constat semper fuisse de jure et de facto subiecta paternitati alius canoniae proprioris. Absque studio decretorum capitulorum generalium et provincialium sicut et archivorum illarum domuum in singulis casibus cognoscere nequimus, in quantum hoc veritati concordet. Videtur vero constare, quod praesertim asceteria non pauca, sed etiam aliquando canoniae virorum ex dissensione cum Patribus abbatibus se iurisdictioni illius saepius detraxerunt, ac Praemonstrato soli tamquam matri generali omnium se subesse declaraverunt. Forsan etiam in uno alterove casu ii, qui scripserunt catalogos veram paternitatem domuum magis distantium ignorantes, eas "Filias Praemonstrati" esse supposuerunt. Non in omni casu indicavimus hanc filiationem Praemonstrati ab antiquis catalogis praetensam, si aliam fuisse alioquin novimus. Confer textum extensum horum catalogorum in volumine tertio.
Loquimur dein de asceteriis, quae paternitati illius domus fuerunt subdita, item de prioratibus et praeposituris dependentibus, seu residentiis vel curiis illis titulis insignitis, conventu proprio tamen carentibus. Ceteroquin curias non adducimus. Semper vero hospitalia et parochias a canonia administratas, apud parthenones etiam eas, quae jure patronatus dependebant, et quae generatim (saltem in Circariis Germaniae) a canonicis abbatiae matris administrabantur. Annum, quo abbates vel Praepositi pontificalibus sint insigni, diligenter quidem inquisivimus, sed praeter aliquas circarias Europae centralis nonnisi raro invenire potuimus. De sanctis, beatis, et aliis membris illustribus singularum domuum nonnisi per transennam hic et illic tractamus, quia hoc scopus specialis operis esse oportet [TOM-I-09].
Ad calcem huius notitiae historicae invenis rubricam sub voce "Archivalia". Hic imprimis enumeramus, quibus in depositis archivalia et fontes manuscripti reperiuntur, quae ad historiam istius monasterii exarandam utiliter consuluntur. [TOM-I-10] In quantum fieri potuit, etiam depositum pristini archivi canoniae notamus. Sequitur dein bibliographia. Notantur tantum praecipua opera, moderna antiquis et desoletis praeferuntur. Primo loco Annales Hugo, dein alia opera collectiva, dein specialia, ordine alphabetico non servato. In fine habentur editiones chronicorum et obituariorum vel aliorum fontium huiusmodi.
Apud canonias sui juris virorum afferimus in fine seriem abbatum, praepositorum vel priorum etsi saepius incompletam, in quantum conficere ex forntibus competentibus, quas semper indicamus, potuimus.[TOM-I-11]
In fine totius circariae, si opus est, sunt duo appendices: "Dubia" nempe et "praetermissa". In primo tractatur de domibus, de quibus non certe constat, an extiterint an ad ordinem umquam pertinuerint, in secundo vero de illis, quae falso a quibusdam auctoribus ordini nostro attribuuntur, vel quae certe numquam extiterunt.
Quoad omnia consulas praeter indicem generalim etiam "Supplementum" in fine totius operis, ubi etiam stemmata canoniarum et antiquos catalogos circariarum invenies.
Indulgeat benevolus lector Latinitatem parum classicam, qua hoc opus est conscriptum. Parum sum expers huius rei, proposui quidem omnia philologis ad revidendum. Sed multae post hoc additae interpolationes non amplius potuerunt corrigi nec revideri. Praecipuum meum scopum, ut omnes enim intelligant, non tantum Germani sed etiam Galli, Hispani, etc., qui generatim linguam Germanicam ignorant, attamen aliquatenus me attigasse spero.
+++Windbergae in canonia, in festo Sti. Hermanni Joseph, 1949 -- P. Norbert Backmund
LITTERATURA GENERALIS: <<ELENCHUS MATERIAE>>
AA.SS.
Acta Sanctorum, edd. Bollandus etc. Antwerpiae, Bruxellis, Tongerloae, Paris 1643-1925, 68 voll.
L. d'ACHERY, Verterum aliquot scriptorum . . . spicilegium (13 voll. Paris 1655-77, nova ed. de la Barre, 3 voll. ibid. 1723)
ALBRECHT Dionysius O. Praem., Manuale Canonicorum Praemonstratensium, Argentorati 1742
U. BERLIERE, Les Monasteres doubles aux XXIe et XIIIe siecles, in Memoires de L'Academie Royale de Belgique XVIII (Bruxelles 1923)
IDEM, Notes sur les Manuscrits de l'Abbe Hugo d'Etival, conserves a Nancy, in Compte Rendu des seances de la Commission Royale d'Histoire de Belgique, 5e Serie, Vol. VIII (1898) pp. 113/70
J. BOEHMER, Regesta Imperii, Oeniponte 1896/1951
CAESARIUS Heisterbacensis, Dialogus Miraculorum, edd. J. STRANGE, Coloniae 1851
U. CHEVALIER, Repertoire des Sources historiques du Moyen Age, Paris 1905/07
L. COTTINEAU, Repertoire topo-bibliographique des Abbayes et Prieures. Macon 1935/45, 2 vol.
Ch. DEREINE, Les Origines de Premontre (RHE 42, 1947, pp. 352/78)
BN
Bibliotheque Norbertine, Parc 1899/1905, deinde -
AOP
Analectes de l'Ordre de Premontre, ibidem 1905/14
ANN
Annales Norbertines, Frigolet 1963/92
A.Chr.K.
Archiv fur Christliche Kunst, Stuttgart 1883 ff.
Arch.Z
Archievalische Zeitschrift, München 1876 ff.
DHGE
Dictionnaire d'Histoire et de Géographie ecclesiastique, edd. A. BAUDRILLART et alii, Paris/Louvain 1912 sq.
Gall.Christ.
Gallia Christianus (nova), Voll I-XIII. edd. Maurini Parisiis 1715-85 edd. HAUREAU ibid. 1856-65.
L. GOOVAERTS, O. Praem., Dictionnaire bio-bibliographique des ecrivains, artistses, et savants de L'Ordre de Premontre, 4 vol. Bruxellis 1900-1909
HPolBl
Historisch-Politische Blatter fru dasa Katholische Deutschland, Munchen 1838-1923.
Ch. L. HUGO O. Praem., Sacri Ordinis Praemonstratensis Annales, 2 vol. Nanceii 1734-36.
IDEM, Sacrae Antiquitatis monumenta, St. Die 1731
JAFFE-LOEWENFELD, Regesta Pontificum Romanorum usque ad annum 1198. (Leipzig 1851, 2a. ed. 2 voll. 1881-88)
L. JANAUSCHEK, Origines Cistercienses, Wien 1877
P.F. KEHR, Regesta Pontificum Romanorum, Germaia Pontificia, ed. A. Brackmann, 2 voll. in 2 part. (Berolini 1911-35) Italia Pontificia, 8 voll. Berolini 1906-35
S. de LAIRUELZ, O. Praem., Optica Regularium, Pont a Mousson 1603
LTK
Lexikon für Theologie und Kirche, ed. M. BUCHBERGER, 10 vol. Freiburg i. Br. 1930/39
G. LIENHARDT O. Praem., Ephemerides Hagiologicae Ordinis Praemonstratensis, Augsburg 1764, Auctorium Ephemeridum, ibid. 1767
E. MARTENE, Veterum Scriptorum et Monumentorum ecclesiasticorum . . . collectio, 9 vol. Paris 1724/33
IDEM, Primaria Instituta Canonicorum Praemonstratensium, in: De Antiquis Ecclesiae Ritibus III, Antwerpiae 1737 (894/942) vel Venetiae 1788 pp. 323/36
E. MARTENE u. DURAND, Thesaurus novus anecdotorum, 5 vol. Paris 1717
MGH
Monumenta Germaniae Historica, ed. PERTZ (SS = Scriptores, Necr. = Necrologia)
J. LE PAIGE, O. Praem., Bibliotheca Ordinis Praemonstratensis, Paris 1633
F. PETIT, O. Praem., L'Ordre de Premontre, Paris 1927
IDEM, La Spiritualite des Premontres aux XIIe et XIIIe siecles Paris 1947
H. PEZ, Thesaurus anecdotorum novissimus, 6 vol. Augsburg 1721/29
A. POTTHAST, Bibliotheca Historica Medii Aevi, Berlin 1862/88
Bibl RPR
A. POTTHAST, Bibliotheca Historica Medii Aevi, Berlin 1862-88
IDEM, Regesta Pontificum Romanorum, 1198-1304, 2 vol. Berlin, 1873-75
ROPM
Revue de l'Ordre de Prémontré et de ses missions, Parc 1905-14
StudMittOSB
Studien und Mitteilungen aus dem Benediktiner und Cistercienserorden, München 1880 ff.
R.V. WAEFELGHEM, O. Praem., Repertoire des sources imprimées et manuscrites, relatives a l'histoire et a la liturgie des monasteres de l'ordre de Prémontré, Bruxelles 1930
WETZER u. WELTE, Kirchenlexikon, 12 Bde., Freiburg 1882-1903
ZBBW
Zentralblatt für Bibliothekswesen, Leipzig 1884 ff.
CONSPECTUS PRAEVIUS TOTIUS ORDINIS: <<ELENCHUS MATERIAE>>
Sequitur haec sequens compartitio in circarias ordinem definitivum, illum nempe qui annis 12990-1320 videtur esse statutus, et qui deinde viguit usque ad saeculum XVI. Initio, id est saeculo XIII ineunte, partitio in circarias videtur esse introducta, eo quidem modo, quod omne regnum suam propriam haberet circariam, etsi unum tantum monasterium vel duo ibi fuerint. Quod principium postea, desinente paulatim ulteriore expansione ordinis, derelictum est et parvae circariae coniungebantur. [TOM-I-12]
Primitiva divisio ordinis, secundum antiquissimos catalogos (Ninivensem et Scheftlariensem, de quibus infra) videtur in sequentibus discrepasse ab ordine definitivo: Norwegia, Sti. Andreae, Moravia et Graecia adhuc sunt separatae. Monasteria in Terra Sancta sita pertinent ad circariam "Tuscie et Calabrie", quomodo Romana tunc adhuc appellabatur. Bavaria cum Suevia nondum est unita, econtra Ilfeldia a Vadegotia nondum est separata. Arvernia nondum existiti, Normannia nondum est subdivisa in meridionalem et borealem. Multa monasteria insuper mutarunt circariam.
Etsi de antiquis catalogis expresse ac fuse tractare nonnisi in volumine tertio intendimus, utile nobis videtur iam hic breviter praecipua de eorum forma et valore exponere. Generatim putabatur index monasteriorum ordinis, secundum circarias divisus, quem habet Le Paige in sua "Bibliotheca Praemonstratensi", et qui habetur etiam in Repertorio Van Waefelghem, esse unicus et constituere quasi formam indicum, ab ordine propter novum modum taxationum et propter introductionem divisionis in circarias, quam multi auctores putant fuisse decretam nonnisi anno 1320, hoc ipso anno impositam. Putabantur insuper omnes ceteri indices manuscripti ab eo esse descripti, nec multum ab illa forma, quam nuncupare solebant "Catalogum 1320" esse distincti, ceteroquin hi omnes indices, ut mendis scatentes et fide parum digni, jure merito esse vilipendendi.
Haec opinio videtur esse minus recta et revidenda. Iam Fr. Julius Evers (Analecta Praem. VI 1930, p. 424) agnoscit magnum valorem antiquorum indicum, ac recte putavit studium eorum systematicum et comparativum esse opus indispensabile.
Ideo comparavimus septem alios indices manuscriptos nondum notos vel editos, inter se et cum catalogo illo, quem appellare volumus Le Paige, ac minutius studium hac de re instituimus. Invenimus, quod quattuor ex illis anteriores sunt anno 1290, reliqui vero redacti esse videnter inter annos 1290 et 1320. Anno 1290 videtur esse decreta definitiva divisio ordinis, et anno 1320 facta est probabiliter revisio huius decreti. Varia monasteria aliis circariis sunt attributa et novis suis circariis in indicibus quidem adscripta, sed apud antiquas non sempter rasa, ita ut bis inveniuntur in indice. [TOM-I-13] Indices post annum 1290 redacti praebent omnes taxationem singularum domuum, omnes enarrant, quomodo mutata sit paternitas canoniarum Hungariae anno 1294, et quando interesse debeant praepositi Saxoniae et Livoniae Capitulo Generali. Scheftlariensis et Ninivensis videntur esse originis Germanicae vel Flandricae, reliqui sunt originis Gallicae quod recognosci potest ex adulteratione horribili omnium nominum germanicorum et slavorum. Hungarica nomina ab utrisque deturpantur.
Optime ergo fieri potest indices ante annum 1290 redactos esse proprio marte singulorum praelatorum, posteriores vero iussu Capituli Generalis et secundum formam quandam a Praemonstrato divulgatam [TOM-I-14]. Probabiliter omnes praelati occasione cuiusdam Capituli Generalis sibi copiam talis indicis procuraverunt, quae copia domi paulatim additionibus, mutationibus et iteratis descriptionibus adeo est mutata, ut omnes plus minusve discrepent. Relative paucae copiae venerunt ad nos, sed unaquaeque habet suam propriam formam et valorem.
Habemus ergo:
I. CATALOGOS ANTIQUIORES (saec. XIII)
1. Scheftlariensis.
Casu deteximus eum in loco plane inopinato (Staatsarchiv Munchen, Klosterlit. Schaftlarn Nr. 2 fol 72-79), quia talia MSS Monachii generaliter in Bibliotheca Regia asservabantur. Catalogus ille, pulcherrime scriptus a manu annorum circa 1270-80, videtur esse, ut iam diximus, archetypus eorum indicum, quibus usus est ipse Lairuelius Osterhovii et Ursbergae. Multa quidem duplicat, multa falso loco inserit. Nihiliminus maximi est valoris, multa nova praebet, varia problemata dirimit vel elucidat, sed et nova creat. Auctor se prodit esse Germanum, scribit nempe multa nomina extranea modo teutonico (Tierhaym pro Dereham, Wellerberg pro Welbeck, Thumansdorf pro Tumetorp) et Circaria Ilfeldiae, aput catalogos posteriores mendosissime relata, apud eum omnino est correcta et completa.
2. Lairuelz
Confer de eo quod iam in Praefatione diximus.
3. et 4. Ninivensis.
Continetur in "Libro Monumentorum Ecclesiae SS. Cornelij et Cypriani juxta Ninive" (Archiv. Archiep. Mechliniense, Cartularium Ninivense saec. XV, fol. 235-40) et est omnino independens in suo genere. Duplex est ille index.
Ninivensis I est divisus secundum circarias. Valde succinctus est, multa monasteria sunt omissa, praesertim in regionibus dissitis, et quidem non tantum ea, quae post redactionem catalogi sunt fundata. Parthenones fere habet nullos. Circariam Saxoniae omittit. Circariam Vadegotiae tamen bis adducit, primo coniunctam adhuc Ilfeldensi, secundo fusius et emendate dat ambas circarias, sed separatas ab invicem. Haec videtur esse unica interpolatio in textu eius, qui ceteroquin videtur esse redactus ante annum 1240.
Ninivensis II est divisus secundum regna et ditiones, in fine monasteria singula satis arbitrarie sunt adscripta. Auctus est uberrimis annotationibus circa situm et historiam canoniarum, et ex decretis capitulorum generalium annorum 1210-1240. Nucleus eius videtur esse redactus inter annos 1234 et 39, sed additiones variae sunt juniores, usque ad annum circiter 1270. Auctor huius indicis pretiosissimi, qui alioquin scripsit nomina immo extranea satis correcte, prodit se esse Flandrum scribendo "Rodekerke" pro abbatia Rothenkirchen in Germania.
II. CATALOGI RECENTIORES (1290-1320):
5. Tongerloensis
Tres catalogi MSS inveniuntur in archivis huius abbatiae, qui quoad omnia fere concordant, ita ut de uno indice tantum loqui possumus. Nomina apud eum sunt valde adulterata, ceteroquin circa multa concordat cum sequentibus. Addit apud canonias Bavariae et Sueviae, numquid abbatiae fuerint an praepositurae. Videtur esse confectus praesertim ad requirenda tallia et taxas.
6. Le Paige
Ipse fatetur ille auctur se suum indicem concinnasse e "veteribus manuscriptis membranaceis sanis et integris" - ergo est compilatio e pluribus antiquis catalogis probabiliter saeculi XIV, quos in Praemonstrato vel in aliis canoniis Galliae invernerat. Est quidem unicus index hactenus publicatus (LE PAIGE, Bibliotheca Praemonstratensis p. 326-44, et F. PETIT, La Spiritualite des Prémontrés aux XII et XIIIe siècles, Paris 1947, p. 283-86, et emendatus apud Waefelghem p. 332-48)
Habet multa specialia, praesertim cum duobus sequentibus. Apparet talem indicem compilatum recentiore tempore ex antiquis manuscriptis, sicut et Lairuelz, multo minoris esse ponderis quam ipsa originalia authentica.
7. Hilgenthalensis
Originale est MS anni 1458 prodiens e canonia Heiligental in civitate Lüneburg, nunc in Bibliotheca municipali ibidem. (MS Theol. 20, 84). Est copia indicis longe antiquioris. Habet aliqua specialia pro Germania, nihil habet de talliis.
8. Windbergensis
Originale est MS saeculi XIV ineuntis, in Bibl. Stat. Monachii, clm 22286, fol. 55-59. Adducit tallias. Index iste, qui est haud exigui valoris, prodit suam originem Gallicam (Adembourc pro Altenberg, Cetrecein pro quo habet Scheftlariensis corrected Scheftershaym).
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
In sequente elencho nomina omnia sunt moderna [tempore A.D. 1949 -- scriptor Servi Servorum]. Additur illis, praeter speciem canoniae etiam, quibus in antiquis catalogis occurrunt. Canoniae hodie florentes pinguiore typo, italica scripta et linea subscripta sunt impressae.
ABBREVIATIONES:
A. -- Abbatia
Coll. -- Collegium studiorum
EC. -- Ecclesia Cathedralis
Md. -- Monasterium duplex
Mon. -- Moniales
Pp. -- Praepositura
Pri. -- Prioratus
Omn -- occurrit in omnibus catalogis supra allatis
H -- Hilgenthalensis
L -- Lairuelz
N1, N2 -- Ninivensis 1 et 2
P -- Le Paige
S -- Scheftlariensis
T -- Tongerloensis
W -- Windbergensis
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Numerus nomini circariae adlatus indicat quot domus illa habuerit.
ANGLIA AUSTRALIS (14):
BAYHAM: -- A. Omn
BELEIGH: -- A. Omn
BLACKWOSE: -- Pri
BRADSOLE: -- A. Omn
CHARLTON: -- Pri.
DUREFORD: -- A. Omn
LANGDON: -- A. Omn
LANGLEY: -- A. Omn
LEYSTON: -- A. Omn.
OTHAM: -- A.
TICHFIELD: -- A. Omn
TORRE: -- A. Omn
WENDLING: -- A. T H L N2 W
WEST DEREHAM: -- A. Omn
ANGLIA MEDIANA (21):
BARLINGS: -- A. Omn.
BEAUCHIEF: -- A. TH, S et L bis ("deAuchel"), P, N1, N2, W (Beanthies)
BROADHOLME: -- Mon.
CAMMERINGHAM: -- Pri.
CROXTON: -- A. H, S, L, P, N1, N2, W
DALE: -- A. Omn., S bis
DODFORD: -- Pri.
HAGNEBY: -- A. T, H, S, L, P, N1, W
HALESOWEN: -- A. Omn., H bis
HOLME LACY: -- A.
HORNEBY: -- Pri.
IRFORD: -- Mon.
KALENDAR: -- Pri.
LAVENDON: -- A. Omn.
NEWBO: -- A. T, H, S, P, L, N2, W
NEWHOUSE: -- A. Omn.
SULBY: -- A. Omn.
TAL-Y-LLYCHAU: -- A. Omn.
TUPHOLME: -- A. Omn.
WELBECK: -- A. Omn., sed apud Circariam Borealem
WEST RAVENDALE: -- Pri.
ANGLIA BOREALIS (14):
ALNWICK: -- A. Omn.
BLANCHLAND: -- A. Omn.
COCKERSAND: -- A. Omn.
COVERHAM: -- A. Omn.
DRYBURGH: -- A. Omn., P bis
EASBY: -- A. Omn.
EGGLESTON: -- A. Omn.
FEARN: -- A. S Circ. Scotie, apud ceteros bis, sub hac circaria et sub "Circ. St. Andreae"
GHINES: -- Mon.
HOLYWOOD: -- A. Omn.
SHAP: -- A. Omn.
SOULSEAT: -- A. Omn.
TUNGLAND: -- A. Omn.
WHITHORN: -- EC. Omn
ARVERNIA (5):
AUBETERRE: -- Mon. P
BELLEVAUX: -- AMd. T, H, W, N2, P, L, S Circ. Franciae
CLERMONT ST. ANDRE: -- A. THPLN2W, S: Circ: Normanniae
DOUE: -- A. ut. ap. Clermont
NEUFFONTAINES: -- AMd. ut Clermont
BAVARIA (9):
GRIFFEN: -- A. THSPLN2W
NEUSTIFT: -- AMd. Omn. AMd. Omn
OSTERHOFEN: -- AMd. Omn.
ST. SALVATOR: -- A. THSPLW P L W
SCHEFTLARN: -- AMd. Omn.
SPEINSHART: -- A. THSW: bis (apud Bavariam et ap. Bohemiam) P, N1, N2
STEINGADEN: -- A. Md Omn, N1 et S: Circ. Suevaie
WILTEN: -- AMd. TSPL N1, N2, W
WINDBERG: -- AMd. Omn
BOHEMIA ET MORAVIA (24):
BUDEC: -- Mon. L (Beuz)
CHOTESOV: -- Mon. THSPW N2
DOKSANY: -- Mon. THSLW
DOUBRAVNIK: -- Mon.
GERAS: -- AMd. THSPLW N2
HRADISKO: -- AMd. Omn.
KNEZICE: -- Pp.
KOUNICE: -- Mon. T, H, S, P, L bis, W
LITOMYSL: -- EC. Omn
LOUKA: -- A. Omn.
LOUNOVICE: -- Mon. T, H, S, P, L, W
MILEVSKO: -- A. Omn. L bis
NOVARISE: -- Mon., dein A. T, H, S, P, W, L bis
OLOMOUC: -- Sti. Jacobi Mon.
PERNEGG: -- Mon., dein A. THSPLW
PRAHA: -- Collegium Norbertinum Coll.
SCHLÄGL: -- A. L: Circ Bavariae T, H, S, P bis (Circ. Bav et Bohemiae)
STRAHOV: -- AMd. Omn.
SVATY KOPECEK: -- Pri.
SVITAVKA: -- Pri.
TEPL: -- A. Omn.
WIEN: -- Himmelpforten Mon. THSLPW
ZABRODOVICE: -- A. THSLPW N2
ZELIV: -- AMd. Omn.
BRABANTIA (35):
ANTWERPEN (St. Michael): -- AMd. Omn.
ANTEWERPEN (St. Sacramenti): -- Mon.
AVERBODE: -- AMd. THSPL, N1, N2
BERNE: -- AMd. Omn., S bis (ap. Frisiam et ap Brabantiam)
DIELEGHEM: -- A. Omn.
EEWEN: -- Mon.
GEMPE: -- Mon. TSPW N1, H bis, L ter
GRIMBERGEN: -- AMd. Omn.
den HAAG St. Barbara: -- Mon.
HAARLEM St. Antonisboomgaard: -- Pp.
HERENTHALS Beslotenhof: -- Mon. P
KEIZERSBOSCH: -- Mon. THPW, L bis
KONINGSVELD: -- Md., dein Mon. THPLW
LEUVEN: -- Coll. P
MAARSBERGEN: -- Pp.
MARIENWEERD: -- AMd. Omn., S bis (ap. Frisiam et ap. Brabantiam)
MECHELN (Liliendaal): -- Mon THSPW, N1 L bis
MIDDELBURG: -- AMd. Omn.
NIEUWENRODE: -- Mon.
NIJMEGEN (St. Magdalena): -- Mon.
NINOVE: -- AMd. Omn.
OOSTERHOUT (St. Catharinadal): -- Mon. THLP, P bis
PAMEL: -- Mon.
PARK: -- AMd. THSPL N1, N2,
POSTEL: -- A. P
RENISSART: -- Pri.
RUKELEN: -- Pri.
SANTVLIET: -- Mon.
ST. JANSBERG: -- A. P
TONGERLOO: -- AMd. Omn.
UTRECHT (Wittevroouwen?): -- Mon.
VENLO St. Spiritus: -- Mon.
WOERT: -- Mon. P
ZENNEWIJEN: -- Mon. THPW, L (Frisia) S: bis (ap. Frisiam et ap. Brabantiam)
ZOETENDAAL: -- Mon. THSPLW N1
BURGUNDIA (13):
BELCHAMPS: -- AMd. THSPL N1, N2
BELLELAY: -- A. (Md.?) Omn.
CORNEUX: -- AMd. Omn.
FONTAINE ANDRE: -- AMd. Omn.
GOTTSTATT: -- A. THSPLW N2
GRANDGOURT: -- A., dein Pri.
HUMILIMONT: -- AMd. Omn.
LAC DE JOUX: -- AMd. Omn.
MONS VAUX: -- Mon. SPLW
NEUFSCHATEL: -- Mon.
POSAT: -- Mon.
RUEYRES A LA VAUX: -- Mon.
VAUX LES VERNOIS: -- Mon. N1
DANIA ET NORVEGIA (8)
(VÄ) BÄCKASKOG: -- A. HSPL, N1, N2, T et W bis.
BÖRGLUM: -- EC. Omn
DRAGSMARK: -- A. THPW, L: Slavia
LUND SS. Trinitatis: -- A, dein Pri. TSPLW
ÖVED: -- AMd. Omn.
TOMMARP: -- A. Omn.
TÖNSBERG: -- A. Omn.
VREJLEV: -- Mon. THPW
FLANDRIA (16):
CHATEAUDIEU: -- A. Omn.
DOUAI: -- Coll. P
DRONGEN: -- AMd. Omn.
HARCHIES: -- Mon.
HOFTENVROUWEN: -- Mon.
LISQUES: -- AMd. Omn.
MACQUINCOURT: -- Mon.
MONT ST. MARTIN: -- AMd. Omn.
PETEGHEM: -- Mon.
SERQUES: -- Mon.
THEROUANNE St. Augustine: -- AMd. Omn.
TUSSCHENBEEK: -- Mon. THPLW
VERMAND: -- AMd. Omn.
VEURNE St. Joseph: -- Mon.
VEURNE St. Niklaas: -- AMd. Omn.
VICOGNE: -- AMd. Omn.
FLOREFFIA (25):
BEAUREPART: -- AMd. Omn.
BONNE ESPERANCE: -- AMd. Omn.
BUCILLY: -- A. Omn.
CAPPENDAEL: -- Mon.
CAUMONT: -- Mon.
CHAUMONT: -- A. Omn.
CLAIREFONTAINE: -- AMd. Omn.
FECHEL: -- Mon.
FLOREFFE: -- AMd. Omn.
HERLAIMONT: -- Pri. P
HEYLISSEM: -- AMd. Omn.
LEFFE: -- A. Omn.
LONGUE: -- A. Omn.
LOUVAIN: -- Coll.
REEKHEM: -- Mon. P (Westfal) L (Brabantia)
RIVREULLE: -- Mon.
ST. FEUILLIEN: -- A. (Md.?) Omn.
SENNEFFE: -- Pri.
SEPTFONTAINES en Thierache: -- AMd. Omn.
SEUMAY: -- Mon.
STOCQUOY: -- Mon.
THENAILLES: -- AMd. TSPLW N1, N2
VALDIEU: -- A (Md.?) Omn.
VEROFLE: -- Mon., dein Pri.
WANZE: -- Mon., dein Pri. P
FRANCIA (31):
AUXERRE St. Marien: -- AMd. Omn.
AUXERRE Vauxprofond: -- Mon.
AVIGNY: -- Mon.
BASSEFONTAINE: -- A. Omn.
BEAULIEU: -- A. Omn.
BONNEUIL: -- Mon. SPL
BRAISNE: -- AMd. Omn.
BRUYERES: -- Mon.
CHAMBREFONTAINE: -- A. Omn.
CHAPELLE AUX PLANCHES: -- A. Omn.
CHARTREUVE: -- AMd. Omn.
CUISSY: -- AMd. Omn.
DILO: -- A. (Md.?) Omn.
DIONE: -- Mon.
DORENGT: -- Mon.
DORMANS: -- Mon.
GENLIS: -- A. PW
GUE DE L'ORME: -- Pri.
HERMIERES: -- A. Omn.
JAVAGES: -- Mon.
LAON St. Martin: -- AMd. Omn.
LIEU RESTAURE: -- AMd. Omn.
MONCELS: -- A. Omn.
MONTAUDON: -- Mon.
PARIS Ste. Anne: -- Pri. P, L?
PARIS Ste Trinite: -- Pri. P
PREMONTRE: -- AMd. Omn.
SENS St. Paul: -- A. Omn.
VALCHRETIEN: -- AMd. Omn.
VALSERY: -- AMd. Omn.
FRISIA (26):
ALAND: -- Pp. Md. P, L bis?, N2
BAJUM: -- Mon. P
BAKKEVEN: -- Pri. P
BARTHE: -- Mon. THPW, L bis, N2
BETHLEHEM: -- Mon P
BOLSWARD: -- Md. Mon. THPLW
BUWEKLOOSTER: -- Mon. THLW, P bis
DOKKUM -- AMd. Omn., L bis
GERKESKLOOSTER: -- Pri.
HEILIGERLEE: -- Mon. THPLW
HOPELS: -- Mon. THPLW
KOLDINNE: -- Mon. THPLW
KUSEMER: -- Mon. TPLW
LANGEN: -- Md. Pp. THPW, L bis, N2 (Sigeberg)
LIDLUM: -- A. Md. HSPLW, N1, N2
MARNE Nyeklooster: -- AMd. TPHW, N1, L bis
MARNE Oldeklooster: -- AMon. TPHW, N1, L bis
PALMAR: -- Mon. THPLW, N2
ROZENKAMP: -- Mon.
SCHILDWOLDE: -- Mon. (Md.) THPLW, N2
TRIMUNT (?): -- Mon.
VEENKLOOSTER: -- Mon. TW, P et L bis
VROUWTENBERGHE: -- Pri. (Mon.?)
WEERD: -- Mon. P [TOM-I-15]
WESTERWIRD: -- Pri.
WITTEWIERUM: -- AMd. Omn.
GASCONIA (19):
ARTHOUS: -- A. Omn.
BEHAUNE: -- Pri.
BELLPUIG: -- A. Omn.
LA CAPELLE: -- A. THPLW, N1, N2
LA CASEDIEU: -- AMd. Omn.
LA CASTELLE: -- A. THPLW, N1, N2
CLARAVALLS: -- A.
COMBELONGUE: -- A. Omn.
DIVIELLE: -- A. Omn.
FONCAUDE: -- A. Omn.
GOUJON: -- Mon.
LA HONCE: -- A. THSW, N1, N2, P et L bis
HUVEAUNE: -- A. N2, S et L (Scotia)
LANNES: -- Pri. P
MORON: -- A.? SLN1
PLAINE SILVE: -- A. Omn.
SARRANCE: -- Pri. P
SAN NICOLAS DE TANDARILLA: -- A. THPLW, N1, N2
URDAX: -- A. Omn., P bis
GRAECIA ET HIEROSOLYMITANA (5):
BELLAPAIS: -- A. THPLW
CONSTANTINOPOLIS: -- S
KALAVRYTA: -- A. SPL, N2
ST. HABACUC: -- A P
ST. SAMUEL (Accon): -- A THPLWS, N1, N2
HIBERNIA (13):
ATH MUIGE: -- Pri.
BAILE MORE: -- Md. Pri. THLP, N2, W, L bis
CILL NA MANAC: -- Pri. THSPLW, N2
CILL NA TRINOIDE: -- Mon.
CILL ROIS: -- Pri.
DRUM CROSS: -- A.? Pri., THPLW, N2
ENACH DUIN: -- A.
GALWAY: -- Pri.
LOCH CE: -- A. THPLW, N2
LOCH UACHTAIR: -- Pri.
RINN DUIN: -- Pri.
RUAM SS. Trinitatis: -- A. THPLW, N2
WOODBURN: -- A. THWP, N2 S bis. L ter (Gratfex et bis Grafergos)
HISPANIA (40) [TOM-I-16]:
AGUILAR de Campoo: -- A. Omn.
ALBA DE TORMES S. Leonardo: -- A. TSPLW, N2, N2
ALMAZAN: -- Pri. Md. P
ARENILLAS S. Pelagio: -- A. THPW, N2, S et L Circ. Gasconiae
AVILA S. Spiritus: -- A. THSPLW, N2
BRAZACORTA: -- Mon. THLW, P bis
BUJEDO de Cande Pajares: -- A. Omn.
CERRATO: -- A. THSPW, N1, N2
CEVICO NAVERO: -- A
CIUDAD RODRIGO Nuestra Señora de la Caridad: -- A. Omn.
FREZNILLO de las Duenas: -- Mon. THSPW, L (bis?)
San Miguel de GROZ: -- AMd. Omn.
GUADALAJARA (?): -- A.?
Sta. Maria da HERMIDA: -- A.
IBEAS de Guarros: -- AMd. Omn.
LISBOA S. Vicente: -- A.
LUGO San Eloy: -- A.?
MADRID S. Joaquin: -- A.
MADRID S. Norberto: -- A.
MEDINA DEL CAMPO S. Maria de los Huertos: -- Mon. TPW
MEDINA DEL CAMPO S. Saturnino: -- AMd. TSPLW, N1, N2
QUINTANILLA: -- Mon.
Sta. Cruz de REINOSO: -- Mon. THPLW
RETUERTA: -- AMd. Omn.
SALAMANCA: -- A. P
S. JUAN de la Pena: -- A.?
S. Julian de PEREGRO: -- A.?
SEGOVIA S. M. de los Huertos: -- A. THPLW, N2
S. Pablo de SORDILLOS: -- Mon.
TOLEDO Sta. Columba: -- A.
TORO Sta. Sophia: -- Mon.
TORTOLES: -- Pri.
TEJO: -- A.
San Miguel de TREVINO: -- AMd. Omn.
VALLADOLID S. Norberto: -- Omn.
VENDOMA Sta. Eufemia: -- A.
LA VID: -- AMd. Omn.
VILLAMEDIANA: -- A. Omn.
VILLA PEDRO: -- A.
VILLORIA: -- A., dein Mon. HPLW, N2
HUNGARIA (48):
ABRANY: -- Pp. THSPLW, N2
ADONY: -- Pp. THSPW, L bis
ALMASMONOSTOR: -- Pp. THPW, N2
BENY: -- Pp. THSPLW
BOZOK: -- A. THSPLW, N2
CSORNA: -- Pp. THSLW, N2, P (bis?)
CSUT: -- Pp. THSPLW
DARNO: -- Pp. THSPLW
DENESMONOSTOR: -- Pp.?
DROZO (?): -- Mon.
GARAB: -- A. THSPW, N2, L bis
GEDIRMONOSTOR: -- Pp. THSPLW
HATVAN: -- Pp. THSPLW, N2
HERPALYI: -- Pp THSPLW, Nw
HERMANNSTADT: -- Mon. N2
HORPACS: -- Pp. SL
INSULA LAZARI (?): -- Pp.? THSPLW
IVANIC: -- Mon. SPL
JANOSHIDA: -- Pp. THPLW, N2
JASZO: -- A. THSPLW, N2 ("Turna")
KAPOSFÖ: -- Pp. THSPLW
KEME: -- Pp. THPW, N2
KÖKENYES: -- Pp. THSPLW, N2
KRONSTADT: -- Mon. N2
LELESZ: -- Pp. THSPLW, N2
MAJK: -- Pp. THSPLW, N2
MESZES: -- Pp. N2
MISLE (?): -- Pp.
MORICZHIDA: -- Pp., dein Mon. THSPW
NAGYOLASZ: -- Pp. SPL
NYULAKSZIGETE: -- Pp. THSPL
OCSA: -- Pp. THW, N2, SPL bis
POK: -- Pp. THPW
RAJK: -- Pp. THSPL
RATOTH: -- Pp. THSPLW
SADIV: -- Pp. THSPW
SAG: -- Pp. THSPW, N2, L bis
STUS. AUGUSTINUS (?): -- Pp.? SPL
SZALANKEMEN: -- Mon. THSPLW
SZEGED: -- Mon.
TÜRJE: -- Pp. THPW, N2, SL bis?
TURÖCZ: -- Pp. THPW, SL bis?
VARADHEGYFOK: -- Pp. Omn.
VASARHELY: -- Mon.
ZICH: -- Pp. N2
ZSAMBEK: -- Pp. THSPLW, N2
ZOPRIZA (?): -- Mon. SL
ZSIDO: -- Pp. THSPLW
ILFELDIA (24):
BRUDERHARTMANNSZELL: -- Mon. N2, L?
EPPENBERG: -- Mon. THSPWL, N1
FRAUENBREITUNGEN: -- Md., dein Mon. Omn.
FRAUENWALD: -- Mon.
GEORGENBERG: -- Pp. S
GERLACHSHEIM: -- Mon, dein Pri. Omn.
GERMEROD: -- Md., dein Mon. THPLW, N1, N2
HAUSEN: -- Mon. Omn.
HOMBURG: -- Mon. S
ILFELD: -- A. THSPW, L (Vadegotia), N2, N1 bis
KASSEL Ahnaberg: -- Md.? Mon. N2
LOCHGARTEN: -- Mon.
MICHELFELD: -- Mon. S
OBERKAPPEL: -- Mon. TH, N1
OBERZELL: -- AMd. THSPLW, N1 bis, N2
ST. ELIZABETH: -- Pri.
SCHEFTERSHEIM: -- Mon. Omn.
SCHWEINFURT St. Nikola: -- Pri.
SPIESKAPPEL: -- AMd. THSPW, N2, N1 bis, L (Vadegotia)
SULZ: -- Mon. Omn.
TROSTADT: -- Mon. THSPW, N1, N2
TÜCKELHAUSEN: -- AMd., dein Mon. Omn., N1 bis
UNTERZELL: -- Mon. THSPW, N1, L bis
VESSRA: -- AMd. Omn., N1 bis
LIVONIA (2):
RIGA: -- EC HSPW, N2, T (Polonia)
SEMGALLEN (MEZOTNE): -- EC
LOTHARINGIA (21):
BELVAL: -- AMd. Omn.
BENOITEVAUX: -- Pri.
BELLE TANCHE: -- Mon. THPLW
BERUPT: -- Mon.
BONFAYS: -- AMd. Omn.
BONLIEU: -- Mon. SPL (Berok, Berca, Berck)
CELLE DES DAMES: -- Mon. PL
CRECY: -- Mon. SL
L'ETANCHE: -- A. Omn.
ETIVAL: -- AMd. Omn.
FLABEMONT: -- AMd. Omn.
FREISDORF: -- A
HAMEVILLERS: -- Mon.
JANDEURES: -- AMd. Omn.
JOVILLIERS: -- AMd. Omn.
JUSTEMONT: -- AMd. Omn.
METZ Ste. Croix: -- AMd. Omn.
MUREAUX: -- AMd. Omn.
NANTEUIL: -- Mon.
MONT STE. ODILE: -- Pri.
PIERREMONT: -- A.
PLAINMONT: -- Mon.
PONT AU MOUSSON: -- AMd. Omn.
RIEVAL: -- AMd. Omn.
RENGEVAL: -- AMd. Omn.
SALIVAL: -- AMd. Omn.
SEPTFONTAINES en Bassigny: -- AMd. Omn.
VANON les Nonnains: -- Mon. PL (bis?)
VERDUN St. Paul: -- AMd. Omn.
VALDESNONNES: -- Mon. SP
VOID: -- Mon. L
BRIEULLES: -- Pri.
CHARLEVILLE: -- Pri.
NANCY St. Joseph: -- Pri.
PARET: -- Pri.
PARIS St. Sacrament: -- Pri.
NORMANNIA BOREALIS (7):
BEAUPORT: -- A. Omn.
BLANCHELANDE: -- A. Omn.
L'ETOILE: -- A. Omn.
LIEU DIEU en Jard: -- A. Omn., L (Arvernia)
LA LUZERNE: -- A. Omn.
LE PERRAY NEUF: -- A. Omn., L (Arvernia)
LA ROCHELLE: -- Mon.?
NORMANNIA AUSTRALIS (9):
ARDENNE: -- A. Omn.
BELLE ETOILE: -- A THSPLW, N2
BELLOZANNE: -- A. Omn.
FALAISE: -- A. Omn.
ISLEDIEU: -- A. Omn.
MONDAYE: -- A. THP, N1, N2, SL bis
ST. GEORGES en foret: -- A.
SILLY: -- A. Omn.
VAAS: -- A.
POLONIA (16):
BYTOM: -- Pp.?
BOLESLAWIEC: -- Mon.
BRESLAU: -- AMd. Omn.
BUSKO: -- Mon THSPLW, N2
CZARNOWASY: -- Mon. THSPSW
HEBDOW: -- AMd. N2, N1: Moravia, SL bis THWP bis: ap. Bohemiam et Poloniam
IMBRAMOWICE: -- Mon. THPW
KRAKOW St. Norbertus: -- Mon.
KRZYZANOWICE: -- Md., dein Pri. THPLW, S?
LECZYCA: -- Mon. P.
NOWY SACZ: -- A. THP.
PLOCKO St. Magdalena: -- Md., dein Mon. THPW, L et N2 (Sta. Maria)
STRZELNO: -- Md., dein Mon. HPW, N2, L bis apud Scotiam et ap. Poloniam
WITOW: -- A. Omn., L bis
ZUKOWO: -- Md., dein Mon. THKW
ZWIERZYNIEC: -- Mon. THW, N2, SPL bis
PONTHIVIUM (15):
ABBECOURT: -- A. Omn.
AMIENS St. Jean: -- AMd. Omn.
BEAUMONT les Nonnains: -- Mon.
BERTRICOURT: -- Mon., Pri. SPL
BOISMONT: -- Pri. (Mon.?)
DOMMARTIN: -- AMd. Omn.
GRANDCHAMP: -- A. Omn.
JOYENVAL: -- A. Omn.
MARCHEROUX: -- AMd. Omn.
OMONT: -- Mon.
RESSONS: -- AMd. Omn.
ST. ANDRE au Bois: -- AMd. Omn.
ST JUST au chaussée: -- A. Omn.
SELINCOURT: -- AMd. Omn.
SERY: -- AMd. Omn.
ROMANA (10):
ANTRODOCO S. Quirico: -- AMd. Omn., L bis
BARLETTA S. Samuele: -- A. THW, N1, N2 P bis, S et L ter.
BRINDISI Sta. Maria: -- A. Omn.
CAMEROTA: -- A. Omn., SL bis
GRATTERI: -- Pri.? A.?
ORVIETO S. Severo: -- A. THSPWL, N1
ROMA S. Alessio: -- A. Omn.
ROMA, Coll. Tongerloense: --
ROMA, Sta. Crux in Laterano [TOM-I-17]: --
TODI, S. Leucius: -- A. SL
SAXONIA (22):
BRODE: -- Pp. HSL
BRANDENBURG: -- EC THSPLW, N2
GOTTESGNADEN: -- Pp. Md. THSPLW, N2
GOTTESSTADT: -- Pp.
GRAMZOW: -- Pp. THSPLW, N2
HALBERSTADT: -- Pp.
HARLUNGERBERG: -- Pp.
HAVELBERG: -- EC THPLW S?, N2
HILWARTSHAUSEN (?): -- Mon.
JERICHOW: -- Pp. THSPLW, N2
KLOSTERRODE: -- Pp. THPW, N2, SL bis
KÖLBIGK: -- Pp THSPLW, N2
LEITZKAU: -- Pp. Md. THSPLW, N2
MAGDEBURG St. Marien: -- Pp.Md. THSPLW, N2
MILDENFURT: -- Pp. THSPLW, N2
PÖHLDE: -- Pp. (Md.?) THSPLW, N2
QUEDLINBURG St. Wipert: -- Pp.Md. TPSLW, N2, H bis
RATZEBURG: -- EC THSPLW, N2
REHNA: -- Mon. P.
STADE St. Georg: -- Pp. THSPLW, N2
THEMENITZ: -- Pp. THPN2, W
SLAVIA (4):
BELBOG: -- AMd. THSW, N1, N2, PL bis
PUDAGLA: -- A. THSLW, N1, N2 P bis
STOLP St. Nikolaus: -- Mon. H
TREPTOW St. Nikolaus: Mon. HP
SUEVIA (26):
ADELBERG: -- AMd. Omn.
ALLERHEILIGEN: -- A. SL, N1, N2, THP Vadegotia
BEBENHAUSEN: --
BERG SION: -- Mon.
BOLLINGEN: -- Mon.
BURK: -- Mon.
CHUR St. Hilarius: -- Mon. HP
CHUR St. Luzi: -- AMd. Omn.
CHURWALDEN St. Maria: -- Mon.
CHURWALDEN S. Michael: -- AMd. Omn.
EDELSTETTEN (?): -- Mon.
HIMMELSPFORTE: -- A. THPLW
KATZIS: -- Mon.
LAUFFEN: -- Mon.
MARIATAL: -- Mon. P. L. (Bavaria)
OBERMARCHTAL: -- AMd. Omn.
ROGGENBURG: -- AMd. Omn.
ROTH: -- AMd. Omn.
ROTH: -- Mon.
RÜTI: -- A. Omn.
STRASBOURG OO.SS. -- Pri. PL
ST. JAKOB im Prätigau: -- Pp. SP
SCHUSSENRIED: -- A. Omn.
UNTERMARCHTAL: -- Mon
URSBERG: -- AMd. Omn.
WEISSENAU: -- AMd. Omn.
VADEGOTIA (23) [TOM-I-18]:
BETHLENRODE: -- Mon.
ENKENBACH: -- Mon. Omn.
GOMMERSHEIM: -- Mon THPLW, N1, N2
HACHBORN: -- Md., dein Mon. THPW, N1, N2
HAGEN: -- Mon. THPW, N1, N2
HAGUENAU St. Nikolas: -- Pp. THPL, N2, N1 bis, SW (Circ Suev.)
ILBENSTADT: -- AMd. Omn., N1 bis
JAKOBSBERG: -- A.
KASERSLAUTERN: -- Pp. Omn., N1 bis
KONRADSDORF: -- Pp.Md., dein Mon. THPLW, N1, N2
LANGENSELBOLD: -- AMd. Omn., N1 bis
LORSCH: -- Pp. HSPLW, N1, N2
MARIENTAL: -- Mon. Omn.
MEERHOLZ: -- Mon. THPLW, N1, N2
MERZIG St. Peter: -- Pp.?
MÜNSTERDREISEN: -- AMd. Omn., N1 bis
PETERSBERG: -- Pp.?
RETTERS: -- Mon. THPW, N1, N2, L bis
RODE-TIEFENTAL: -- Mon.
ROTHENKIRCHEN: -- AMd. Omn.
STEINBACH: -- Mon. S
UNTERILBENDSTADT: -- Mon. L N1
WADGASSEN: -- AMd. Omn., N1 bis
WIRBERG: -- Mon.
WESTFALIA (50):
AFFOLTERBACH: -- Mon.
ALTENBERG: -- Mon. THP, L ter, W bis, S (Vadegotia)
ANTONIGARTZEM: -- Mon.
ARNSBERG: -- AMd. Omn.
ARNSTEIN: -- AMd. Omn.
BEDBURG: -- Md., dein Mon. THPLW
BERENTROP: -- Pp. (Md.?) dein Pri., SL N1, N2
BESELICH: -- Mon. THPW
BLANKENBERG: -- Mon.
BREDELAR: -- Mon.
BRUNNENBURG: -- Mon.
CAPPENBERG: -- Pp.Md. Omn.
DORLAR: -- Mon., dein Pri.
DORTMUND St. Katharina: -- Mon. THPLW
ELLEN: -- Mon
ELSEY: -- Mon
ENGELPORT: -- Mon. THPLW
FLAESHEIM: -- Mon. THPLW
FÜSSENICH: -- Mon. THPW, N2, L bis
HAMBORN: -- AMd. Omn.
HEILIGENBERG: -- A. THSPW, N1, L (Vadegotia)
HEILIGENTAL: -- A. HSPLW, N2
HEINSBERG: -- Md., dein Mon. TH, S N2 (Brabantia) PLW (Brabantia et Westfalia)
HOUTHEM St. Gerlach: -- Mon. THW, L (Brabantia)
KAPPEL: -- Mon. THPLW
KEPPEL: -- Mon. THW
KLARHOLZ: -- Pp.Md., THWP, N1, N2, SL bis, (ap. Westfaliam et ap. Frisiam)
KNECHTSTEDEN: -- AMd. Omn.
KÖLN Weiher: -- Mon THPLW
KÖLN Coll.: --
LANGWADEN: -- Mon. THPLW
LETTE: -- Mon. THPLW
MARIENRODE: -- Mon.
MARIENSTERN: -- Mon. L?
MEER: -- Mon. THPLW
NIEDEREHE: -- Mon., dein Pri. PL
ÖLINGHAUSEN: -- Mon. THPLW, N2
REICHENSTEIN: -- Mon. (Md.) dein Pri, Pp. THPLW
ROMMERSDORF: -- Amd. THSPLW, N1, N2
RUMBECK: -- Mon. THPLW
SAYN: -- A. Omn.
SCHEDA: -- Pp.Md. Omn.
SCHILLINGSKAPELLEN: -- Mon. P
STEINFELD: -- Mon. (Md?) Omn
STOPPENBERG: -- Mon. (Md.?)
VARLAR: -- Pp. (Md.?) Omn.
WENAU: -- Mon. THPLW N2
WESEL: -- Mon THPLW
WULFERSBERG: -- Mon. THPLW
ZYFFLICH: -- Pp.
Complectebatur ergo universus ordo secundum hanc computationem nequaquam iam [1949] absolute certam circiter 614 domus, inclusis dubiis.
[Tom.-I-01] <<BACK TO THE TEXT>>
Edidit quidem "Annales" et "Sacrae Antiquitatis Monumenta" (vide infra) sed historia generalis ordinis mansit inedita. Nunc MS in Bibl. Munic. de Nancy (Cf. GOOVAERTS III, 110-29, Anal. Praem. XI 129, XIII 71)
[Tom.-I-02] <<BACK TO THE TEXT>>
Tria volumina, MS. Arch. Abb. Gerusenae
[Tom.-I-03] <<BACK TO THE TEXT>>
B. GRAßL, Der Prämonstratenserorde, seine Geschichte und seine Ausbreitung bis zur Gegenwart, Anal. Praem. X (1934) ed. textus.
[Tom.-I-04] <<BACK TO THE TEXT>>
F. PETIT, L'Ordre de Prémontré (Collection 'Les Ordres Religieux", Paris Letouzey 1927)
[Tom.-I-05] <<BACK TO THE TEXT>>
in opere suo "Optica Regularium" (Pont à Mousson 1603) pp. 383-422
[Tom.-I-06] <<BACK TO THE TEXT>>
Lairuelz usus est catalogis antiquissimis, ut ipse fatetur, Osterhovii et Ursbergae, probabiliter inter annos 1270 et 90 conscriptis. Archetypus eorum videtur fuisse catalogus Scheftlariensis, de quo infra. Ex illis descripsit nomina et dioeceses (plura nempe non continet Scheftlariensis. Lairuelio ceteroquin simillimus) mendosa saepe, ut ea ibi inveniebat, quibus addidit varias explicationes quoad filiationem, situm et speciem monasterii. Hoc fecit proprio marte et intuitu, et ideo quam plurimum graviter erravit. Monasteria quae ipse novit vel visitavit, ut ea circariarum Sueviae, Bavariae, Lotharingiae etc. partim fusius et bene tractat.
[Tom.-I-07] <<BACK TO THE TEXT>>
R. VAN WAEFELGHEM, "Repertoire des sources imprimées et manuscrites relatives a l'histoire et la liturgie des monasteres de l'Ordre de Premontre" (Bruxellis 1930). Titulus iste scopum libri satis quidem restringit, nihilominus fusa recensio Fr. Julii EVERS in Anal. Praem VI (1930) 422-26 et aliae haud sunt favorabiles.
[Tom.-I-08] <<BACK TO THE TEXT>>
Monasteria ordinis in quodam regno vel provincia sita paulo post annum 1200 in "circarias" aduniebantur, quibus praefuit primo abbas quilibet ut "Circator" - dein duo visitatores annui, postremo ab anno 1630 Vicarius Generalis. Termino "Cicaria" correspondent apud alios ordines "congregatio, provincia, oboedientia" etc.
[Tom.-I-09] <<BACK TO THE TEXT>>
Unicum opus huiusmodi hactenus est GOOVAERTS (v. infra). Parum scientifice est conscriptum, multa vel potiius nimia continet, sed difficile quid in eo invenitur, quia indice plane caret. Propter hoc confeci indicem eius et addidi eum suo loco apud omnes canonias.
[Tom.-I-10] <<BACK TO THE TEXT>>
Optandum fuisset evidenter hanc rubricam fusius exponere et specificare, adducendo apud omnes canonias speciatim praecipua documenta, quae supersunt in singulis archivis, sicuti optime fecit verbi gratia W. DERSCH in suo "Hessisches Klosterbuch" vel etiam partim WAEFELGHEM. Sed materiam ad hoc congerere excederet omnino vires unius. Pro una alterave circaria forsan potuissem exarare hoc debito modo, sed pro maiore parte, praesertim pro dissitis regionibus, omnino fieri non potuit. Propterea restrinxi materiam, quod nempe non possum praebere pro omnibus, nec volo dare pro singulis. Notandum est hic, quod archiva gubernii multam quidem materiam generatim praebent pro historia exteriore, praesertim oeconomica canoniarum; pro historia vero vitae interioris, disciplinae, etc., quae est longe mairois momenti, nonnisi pauca. De hisce multo magis inveniuntur in Archivis dioecesanis, ubi correspondentiae abbatum cum ordinario, protocolla visitationum et electionum, acta personalia religiosorum et alia huiusmodi asservantur. Dolendum est, generaliter haec archiva dioecesana ab historicis plane fuisse neglecta et oblita. In indicibus archivalium, et in monographis historicis raro respiciuntur vel saltem adducuntur, quod nec nos speciatim facere potuimus. Suadendum est tamen, ut in exaranda historia alicuius canoniae, semper et ubique primo archiva diocesana adeantur.
[Tom.-I-11] <<BACK TO THE TEXT>>
Apud ecclesias cathedrales praebetur series episcoporum trium dioecesium Germaniae Havelberg, Ratzeburg et Brandenburg, quia illi omnes praeter paucas exceptiones e gremio capituli erant electi. Apud ceteras ecclesias cathedrales ordini incorporatas generaliter episcopi illi erant alieni, ergo inutilis esset hic eorum series, et datur loco eius, si fieri potest, series praepositorum vel priorum capitulis praefectorum.
[Tom.-I-12] <<BACK TO THE TEXT>>
Praeter Circariam Livoniae, quae fere semper, ut apparet, unica ecclesia Rigensi consistebat. In praxi vero postea minores circariae (ut v.g. Slavia) cumulative cum vicinis maioribus administrabantur.
[Tom.-I-13] <<BACK TO THE TEXT>>
Si aliqua canonia in pluribus catalogis duabus circariis est inserta, cum certitudine concludere licet eam de una ad alteram transisse (v.g. Speinshart, Schlägl etc.)
[Tom.-I-14] <<BACK TO THE TEXT>>
Quae vero forma nequaquam eadem esse debet ac catalogus Le Paige.
[Tom.-I-15] <<BACK TO THE TEXT>>
Si Weerd idem est ac illa mystica "Scona Mora", quod nondum videtur esse certum, occurrit insuper in THW.
[Tom.-I-16] <<BACK TO THE TEXT>>
Varias canonias in Aragonia sitas vide sub Circaria Gasconiae.
[Tom.-I-17] <<BACK TO THE TEXT>>
Proprie dictum, haec domus, ultimis annis saeculi XIII authentice occurrens, pertinuit ad circariam Saxoniae, cuius domus quasi procuratoria in Urbe fuisse videtur.
[Tom.-I-18] <<BACK TO THE TEXT>>
Addi posset, ut dubium exiguae tamen probabilitatis, parthenon Immichenhain.
<<LIMES GENERALIA DE TOMO I | | | | | END OF GENERAL REMARKS ON VOLUME I>>
Posted unconditionally on this website with the permission of both DeGruyter Publishing Company, Berlin, Germany and Abbot Thomas Handgraetinger, Windberg Abbey, 1999. All rights reserved by both DeGruyter Publishing Company, Berlin, Germany and Windberg Abbey, Order of Canons Regular of Prémontré.